Epoka: literatura współczesna

Autor: Hanna Krall

Rodzaj literacki: epika

Gatunek literacki: reportaż literacki

Geneza: Hanna Krall poznała doktora Marek Edelman podczas pracy nad reportażem o operacjach serca. W trakcie rozmowy zapytała go, czy przebywał w getcie. Jego twierdząca odpowiedź stała się impulsem do stworzenia książki, będącej zapisem ich trzymiesięcznych rozmów.

Tytuł: Wyobraź sobie lekarza, który każdego dnia stoi naprzeciw samego Boga. Nie widzi Go, ale czuje Jego obecność w chwili, gdy czyjeś życie zaczyna gasnąć. W jego dłoniach drży maleńki płomień, czyjś oddech, czyjeś serce, czyjeś „jeszcze nie teraz”. Bóg, jak ktoś zdmuchujący świecę, powoli zbliża się, by zakończyć tę historię. A wtedy on, Marek Edelman, działa szybko. Osłania płomień dłońmi, odsuwa wiatr, walczy o każdą sekundę. Nie po to, by wygrać z Bogiem na zawsze, bo wie, że to niemożliwe. Chce tylko zyskać trochę czasu, kilka lat, kilka chwil więcej, które dla człowieka znaczą wszystko. Wie, że każda świeca kiedyś zgaśnie. Ale jeśli uda się sprawić, by płonęła dłużej, jaśniej, choćby przez moment, to już jest zwycięstwo. Właśnie na tym polega jego misja: zdążyć przed Bogiem, choćby o jedną chwilę, i ocalić światło, zanim zapadnie ciemność.

• Walka z czasem – chodzi o uprzedzenie śmierci, działanie szybciej, zanim życie się skończy.
• Ratowanie życia – lekarz robi wszystko, by przedłużyć życie pacjenta, choćby o chwilę.
• Sprzeciw wobec losu/Boga – próba „przechytrzenia” nieuniknionego końca.
• Świadomość granic – Edelman wie, że nie wygra ze śmiercią, ale może ją opóźnić.
• Wartość czasu – nawet kilka dodatkowych lat życia ma ogromne znaczenie.
• Metafora świecy – życie to płomień, który można na chwilę ochronić przed zgaśnięciem.
• Heroizm codzienności – bohaterstwo nie polega na wielkich gestach, tylko na ratowaniu jednego życia tu i teraz.

Tematyka:

• Holokaust – Problematyka Zagłady została ukazana poprzez wspomnienia Marka Edelmana, który opisuje codzienność życia w getcie warszawskim. Reportaż stanowi świadectwo cierpienia i śmierci Żydów oraz przypomnienie wydarzeń związanych z Holokaustem. Obejmuje dwie kluczowe akcje eksterminacyjne: likwidację getta (tzw. Grossaktion) oraz krwawo stłumione powstanie.
• Deheroizacja powstania – Edelman podważa wyidealizowany obraz powstańca. Zwraca uwagę, że pomnik nie oddaje prawdy o uczestnikach powstania, w rzeczywistości byli to zwykli, wyczerpani ludzie, często bez broni, brudni i pozbawieni patosu. Walczyli nie z potrzeby heroizmu, lecz z konieczności. Utwór pokazuje więc odbrązowiony, realistyczny obraz powstania.
• Wartość życia – Najważniejszym motywem jest przekonanie, że życie ludzkie ma najwyższą wartość, a jego ratowanie staje się nadrzędnym celem, zarówno w czasie wojny, jak i w pracy lekarza.
  

Czas i miejsce akcji: Przywołane w utworze sceny odnoszą się do trzech planów czasowych: sześciotygodniowej akcji zagłady w getcie warszawskim (22 lipca – 8 września 1942 roku), powstania w getcie warszawskim (19 kwietnia – 10 maja 1943 roku) oraz współczesności bohaterów, czyli lat 60. i 70. XX wieku, kiedy Marek Edelman pracował jako lekarz w łódzkiej klinice.

Sprawdź się!

Sprawdź swoją wiedzę z ogólnych informacji o lekturze „Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall. Quiz pomaga utrwalić najważniejsze informacje dotyczące autora, gatunku, problematyki oraz kontekstu utworu.

Streszczenie

Historia zaczyna się niepozornie, od rozmowy z anonimowym człowiekiem. Dopiero z czasem okazuje się, że tym rozmówcą jest Marek Edelman, jeden z przywódców powstania w getcie warszawskim. Opowiada on o wydarzeniach, które na zawsze go ukształtowały: o życiu w getcie, swojej roli oraz ludziach, z którymi dzielił tamten czas, jak Mordechaj Anielewicz czy Zygmunt Frydrych. Przywołuje dramatyczne sceny, w tym zbiorowe samobójstwo, i zastanawia się nad tym, czym była „godna śmierć”, dochodzi do wniosku, że największą wartość miała śmierć z bronią w ręku. Z czasem rozmowa schodzi także na to, jak opowiadać o tych wydarzeniach. Edelman przez lata milczał, ponieważ zarzucano mu, że mówi zbyt zwyczajnie, bez patosu i nienawiści, jakich oczekiwano. On jednak nie chciał upiększać rzeczywistości. Pokazuje więc getto takim, jakie było naprawdę, miejscem głodu, chorób i powolnego umierania. Opowiada o ludziach wyniszczonych głodem, o badaniach nad chorobą głodową i o codzienności, w której życie traciło wartość. Równolegle pojawia się inny świat, powojenny. Edelman pracuje jako lekarz w Łodzi, współpracując z wybitnym kardiochirurgiem Janem Mollem. W szpitalu znów walczy o życie, tym razem na sali operacyjnej. Towarzyszymy pacjentom, którzy tuż przed operacją snują plany, marzenia i nadzieje, nie wiedząc, czy przeżyją. Każdy z nich ma swoją historię i swoje powody choroby. Po operacjach chcą zacząć wszystko od nowa, jakby dostali drugą szansę. Wspomnienia Edelmana wciąż jednak wracają do przeszłości. Opowiada o okrucieństwie Niemców, o scenach poniżenia i przemocy, ale też o wyborach, przed którymi stawali ludzie, czy walczyć, czy umrzeć inaczej. Przywołuje postać Poli Lifszyc, która świadomie wybrała śmierć, oraz historie tych, którzy próbowali przetrwać za wszelką cenę. Mówi także o własnych decyzjach, dlaczego nie uciekł z getta i dlaczego został w Polsce. W jego opowieści pojawiają się też momenty niemal symboliczne, coroczne bukiety żółtych kwiatów, anonimowo przysyłane w rocznicę powstania, czy refleksje o miłości i relacjach międzyludzkich w czasie Zagłady. Jednocześnie porządkuje fakty dotyczące powstania, wspomina bohaterów i dramatyczne akcje zbrojne, a także ludzi, którzy pomagali z aryjskiej strony. Całość spaja jedna myśl, sens życia i śmierci. Edelman jako lekarz widzi swoją rolę podobnie jak kiedyś w getcie: ratuje ludzi, próbując „zdążyć przed Bogiem”. Wie jednak, że nie zawsze się to udaje. Są śmierci, których nie da się zatrzymać. To właśnie one przypominają, że ostateczna decyzja nigdy nie należy do człowieka.

Sprawdź się!

Sprawdź znajomość treści lektury „Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall. Quiz pomoże utrwalić najważniejsze wydarzenia z lektury i informacje potrzebne do matury z języka polskiego.

Biografia Marka Edelmana

1922 – 2009

Marek Edelman urodził się w 1922 roku w Homlu w rodzinie żydowskiej związanej z organizacją Bund. Wkrótce wraz z rodzicami przeprowadził się do Warszawy, gdzie od najmłodszych lat angażował się w działalność społeczną i polityczną. Wychowywał się w środowisku promującym równość, sprawiedliwość społeczną oraz walkę o prawa mniejszości. Podczas II wojny światowej przebywał w getcie warszawskim i działał w Żydowskiej Organizacji Bojowej. Brał udział w powstaniu w getcie warszawskim, a po śmierci Mordechaja Anielewicza został jednym z jego przywódców. Po upadku powstania udało mu się wydostać z getta i kontynuował działalność konspiracyjną. Po wojnie zamieszkał w Łodzi i ukończył studia medyczne. Pracował jako kardiolog i zasłynął jako wybitny lekarz ratujący życie pacjentów. Uważał, że największą wartością jest ludzkie życie, dlatego swoją pracę traktował jako walkę ze śmiercią. W czasach PRL angażował się również w działalność opozycyjną, współpracował z KOR-em oraz „Solidarnością”. Był cenionym autorytetem moralnym i często zabierał głos w ważnych sprawach społecznych oraz politycznych. Zmarł w 2009 roku w Warszawie.

Sprawdź się!

Sprawdź swoją wiedzę o Marku Edelmanie, jednym z przywódców powstania w getcie warszawskim i bohaterze reportażu „Zdążyć przed Panem Bogiem”. Quiz pomoże utrwalić najważniejsze informacje z jego biografii.

Bohaterowie drugoplanowi

Mordechaj Anielewicz był komendantem Żydowskiej Organizacji Bojowej i jednym z przywódców powstania w getcie warszawskim. Przed wojną mieszkał na warszawskim Solcu. Był inteligentny, ambitny, oczytany i pełen energii, jednak wojenne doświadczenia okazały się dla niego ogromnym obciążeniem psychicznym. Nie brał udziału w akcjach deportacyjnych i nie widział scen rozgrywających się na Umschlagplatzu, dlatego rzeczywistość powstania była dla niego szczególnie trudna. Mimo to stanął na czele walczących Żydów i stał się symbolem oporu. Był związany z Mirą. 8 maja 1943 roku, podczas upadku powstania, popełnił samobójstwo.

Michał Klepfisz był uczestnikiem powstania w getcie warszawskim. Był wysokim, szczupłym mężczyzną o spokojnym i cichym usposobieniu. Z zawodu był inżynierem. Podczas walk poświęcił własne życie, zasłaniając swoim ciałem karabin maszynowy, dzięki czemu umożliwił ucieczkę grupie Marka Edelmana. Za swoje bohaterstwo został pośmiertnie odznaczony Krzyżem Virtuti Militari.

Adam Czerniaków pełnił funkcję przewodniczącego Rady Żydowskiej w getcie warszawskim. Był świadkiem wydarzeń związanych z likwidacją getta i deportacją Żydów. 23 lipca 1942 roku, drugiego dnia akcji wysiedleńczej, popełnił samobójstwo.

Celina była młodą Żydówką uczestniczącą w powstaniu w getcie warszawskim. Razem z Markiem Edelmanem wydostała się z getta kanałami na stronę aryjską. Przeżyła wojnę, jednak nigdy nie wracała we wspomnieniach do tragicznych wydarzeń związanych z gettem.

Antek był zastępcą Mordechaja Anielewicza oraz przedstawicielem Żydowskiej Organizacji Bojowej po stronie aryjskiej. Nie brał udziału w walkach podczas powstania, ponieważ wcześniej opuścił getto. Po wojnie pozostawał w dobrych relacjach z Edelmanem, jednak inaczej interpretował wydarzenia i znaczenie powstania w getcie warszawskim.

Krystyna Krahelska była poetką i uczestniczką powstania warszawskiego. Pozowała Ludwice Nitschowej do pomnika warszawskiej Syreny. Wyróżniała się urodą, talentem literackim oraz wrażliwością. Zginęła podczas powstania warszawskiego i dla Marka Edelmana stała się symbolem pięknej oraz bohaterskiej śmierci.

Rywka Urman była trzydziestoletnią Żydówką przebywającą w getcie warszawskim. Skrajny głód i dramatyczne warunki życia doprowadziły ją do utraty człowieczeństwa i desperackiego czynu po śmierci własnego dziecka.

Teodozja Goliborska była lekarką pracującą w getcie warszawskim. W czasie wojny prowadziła badania nad skutkami głodu wśród mieszkańców getta i współtworzyła pracę „Choroba głodowa. Badania kliniczne nad głodem wykonane w getcie warszawskim w 1942 roku”. Po wojnie wyjechała do Australii. Była również bliską przyjaciółką Marka Edelmana.

Profesor był wybitnym lekarzem i kardiochirurgiem, wzorowanym na Janie Mollu. Marek Edelman przedstawia go jako wysokiego, eleganckiego i wykształconego mężczyznę o wyjątkowej wrażliwości. Interesował się muzyką i grał na skrzypcach. Mimo ogromnych osiągnięć medycznych obawiał się oskarżeń o przeprowadzanie eksperymentów na pacjentach.

Elżbieta Chętkowska była lekarką współpracującą z Markiem Edelmanem oraz współautorką pracy naukowej dotyczącej zawału serca. Kiedy ciężka choroba uniemożliwiła jej dalszą pracę, popełniła samobójstwo. Po jej śmierci utworzono nagrodę jej imienia przyznawaną za osiągnięcia w dziedzinie kardiochirurgii.

Pola Lifszyc była młodą Żydówką, która wyglądem nie przypominała stereotypowo osoby żydowskiego pochodzenia, dlatego mogła ukrywać się po aryjskiej stronie. Marek Edelman wyprowadził ją z Umschlagplatzu, jednak dziewczyna wróciła do transportu, gdy zobaczyła w tłumie swoją matkę.

Frania, młoda Żydówka, ocalona z akcji likwidacyjnej dzięki tzw. „numerkowi życia”. Odepchnęła od siebie matkę, która nie otrzymała karteczki. Niezwykle odważna, ocaliła później życie kilkunastu osobom i wyniosła jednego chłopca z powstania.

Tosia Tenenbaumówna była młodą, pogodną i pełną życia Żydówką. Dzięki poświęceniu własnej matki, która oddała jej „numerek życia”, mogła przeżyć jeszcze kilka miesięcy u boku ukochanego chłopca. Zginęła podczas powstania w getcie warszawskim.

Pani Bubnerowa była starszą kobietą i pacjentką Marka Edelmana oraz Profesora. Utrzymywała się ze składania długopisów. Po rozprawie sądowej doznała zawału serca. Po operacji zrezygnowała z dalszej pracy.

Pan Rudny był pacjentem Edelmana i Profesora. Po przebytym zawale zmienił stanowisko pracy na lżejsze. Każdego roku dziękował lekarzom za uratowanie życia, przynosząc im kwiaty oraz odwiedzając grób doktor Chętkowskiej.

Luba Blumowa prowadziła w getcie warszawskim szkołę pielęgniarek. Była wymagającą, ale oddaną nauczycielką. Po wojnie zajmowała się dziećmi żydowskimi ocalałymi z Holokaustu.

Jurgen Stroop był niemieckim dowódcą odpowiedzialnym za likwidację getta warszawskiego. Kierował brutalną akcją tłumienia powstania i eksterminacji Żydów. Po wojnie został osądzony za popełnione zbrodnie.

Elżunia Frydrych była córką jednego z powstańców. W czasie wojny ukrywała się w klasztorze, a po jej zakończeniu została odnaleziona przez Marka Edelmana i adoptowana przez rodzinę z USA. Mimo szansy na nowe życie popełniła samobójstwo.

Henryk Woliński „Wacław” był kierownikiem referatu żydowskiego w Komendzie Głównej Armii Krajowej. Utrzymywał kontakt między Żydowską Organizacją Bojową a Armią Krajową oraz przekazywał informacje o sytuacji w getcie warszawskim. Po aresztowaniu przez gestapo został wykupiony dzięki pomocy Tosi Goliborskiej.

Henryk Grabowski „Słoniniarz” był przyjacielem Jurka Wilnera i działał w konspiracji. Organizował pomoc dla mieszkańców getta warszawskiego oraz próbował ratować swoich towarzyszy. Szczególnie zależało mu na ocaleniu Wilnera, którego wyciągnął z obozu na Grochowie.

Jurek Arie Wilner był przedstawicielem Żydowskiej Organizacji Bojowej po stronie aryjskiej. Wyróżniał się odwagą, wrażliwością oraz talentem poetyckim. Ukrywał się między innymi w klasztorze dominikanek. Podczas powstania w getcie warszawskim przebywał w bunkrze przy ulicy Miłej 18, gdzie dał sygnał do zbiorowego samobójstwa powstańców.

Mietek Dąb był członkiem PPS i pracował w policji. Uratował Marka Edelmana przed wywiezieniem na Umschlagplatz. Po utracie ojca dołączył do partyzantów i walczył przeciwko okupantowi.

Inżynier Sejdak był konstruktorem sztucznego serca i symbolem rozwoju nowoczesnej medycyny w utworze.

Sprawdź się!

Sprawdź swoją wiedzę o bohaterach reportażu „Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall. Quiz pomoże utrwalić najważniejsze informacje o postaciach związanych z gettem warszawskim, powstaniem oraz życiem Marka Edelmana.